ICAO 2026 Raporunda İnsan Faktörleri ve Operasyonel İstatistikler

ICAO 2026 Küresel Havacılık Emniyet Raporu, gelişen teknolojilere rağmen insan unsurunun havacılık emniyetinin (aviation safety) ve operasyonel performansın merkezinde yer almaya devam ettiğini açıkça ortaya koymaktadır. Yeni teknolojilerin getirdiği faydalardan tam olarak yararlanabilmek için donanım ve sistem tasarımlarının, insan yetenekleri ve sınırlarıyla uyumlu olacak şekilde geliştirilmesi hayati bir zorunluluktur.

Raporda insan faktörleri ile ilgili öne çıkan önemli konular ve bu alandaki iyileştirmelerin neden kritik olduğunu gösteren istatistiksel veriler aşağıda özetlenmiştir:

1. İnsan-Sistem Etkileşiminin Önemini Vurgulayan Çarpıcı İstatistikler 2025 yılı verilerine göre, tarifeli ticari uçuşlarda (scheduled commercial flights) dünya genelinde 38.08 milyon kalkış (departures) gerçekleşmiş ve toplam 85 kaza (accident) meydana gelmiştir. Bu kazalarda toplam 387 kişi hayatını kaybetmiştir. Raporda belirtildiği üzere, uçak sistemleri ne kadar gelişmiş olursa olsun, yaşanan olaylar (incidents) ve kazalar sistem tasarımının insan performansı üzerindeki etkisini göstermektedir.

Özellikle durumsal farkındalık, doğru karar verme ve insan-makine etkileşiminin doğrudan rol oynadığı Küresel Yüksek Riskli Olay Kategorileri (G-HRCs) istatistikleri şu şekildedir:

• Uçuşta Kontrol Kaybı (Loss of Control In-flight – LOC-I): 2025 yılındaki ölümlü kazaların (fatal accidents) en büyük bölümünü oluşturarak %30.8’lik bir orana sahip olmuştur.
• Havada Çarpışma (Mid-Air Collision – MAC): 2025 yılındaki toplam ölümlerin %14.5’ine neden olmuştur.
• Kontrollü Uçuşta Yere Çarpma (Controlled Flight Into Terrain – CFIT): Kazalar az sayıda olmasına rağmen, toplam ölümlerin %10.4’ü bu kategori kaynaklıdır.
• Pistten Çıkma (Runway Excursion – RE): Toplam kazaların %6.3’ünü oluşturmuştur.

2. Karmaşık Sistemler ve Otomasyonla (Automation) Çalışma Zorlukları Günümüzde havacılık emniyeti alanındaki en büyük zorluklardan biri, yalnızca insan hatalarını azaltmaya çalışmak değil; bireylerin giderek daha karmaşık ve yüksek otomasyona sahip sistemler içerisinde nasıl görev yaptığını (operate) tam olarak anlamaktır. İnsan performansı; bireysel, örgütsel, çevresel ve teknolojik faktörlerin karmaşık bir etkileşimi sonucunda şekillenmektedir. Bu sebeple donanımların ve çalışma süreçlerinin, insan performansını en üst düzeye çıkaracak ve refahını destekleyecek şekilde tasarlanması zorunludur.

3. Kapasite Geliştirme ve İnsan Faktörleri Eğitimi (Training) ICAO, havacılık camiasında emniyet kültürünü ve insan performansını artırmak için yalnızca kurallar koymakla kalmayıp, aktif eğitim programları da yürütmektedir. Üye devletlerin kapasitelerini geliştirmek amacıyla Küresel Havacılık Eğitimi (Global Aviation Training) kapsamında “İnsan Faktörleri Çalıştayı” (Human Factors Workshop) ve “Düzenleyiciler için İnsan Performansı” (Human Performance for Regulators) isimli yeni çevrimiçi eğitim (online course) araçları hayata geçirilmiştir.

4. Etkin Emniyet Gözetimi (Effective Safety Oversight) ve Regülasyonlar Raporda, her uçuşun emniyetli ve güvenli olması yönündeki hedefe (“hiçbir ülkeyi geride bırakmadan”) ulaşmak için insan faktörlerinin havacılık operasyonlarının her aşamasına entegre edilmesi gerektiği vurgulanmaktadır. Bu entegrasyon süreci; gerçekçi ve uygulanabilir düzenlemeler (regulations) geliştirmeyi, etkin bir emniyet gözetimi (effective oversight) sağlamayı, donanım tasarımlarını iyileştirmeyi, yetkinlik standartlarını (competency standards) güncellemeyi ve örgütsel yapıları hataları en aza indirecek şekilde yeniden dizayn etmeyi kapsamaktadır.