Gökyüzünde İnsan Performansı ve Emniyet: ICAM 2026 Poster Sunumlarından Çıkarımlar

1 – 3 Ekim 2026 tarihlerinde İstanbul’da düzenlenen 3. Uluslararası Havacılık ve Uzay Tıbbı Kongresi (3rd International Congress of Aerospace Medicine – ICAM 2026), havacılık tıbbı, insan faktörleri ve uçuş emniyeti alanında küresel ölçekte son derece kıymetli araştırmalara ev sahipliği yapıyor. Kongrede sunulan sözlü bildirilerin yanı sıra poster alanında sergilenen çalışmalar; pilot yorgunluğunun altında yatan psikososyal etkenlerden zihinsel sağlık odaklı akran desteği programlarına, rotaya özel esenlik modellerinden Ekip Kaynak Yönetimi (CRM) içerisindeki empatik iletişim tekniklerine kadar geniş bir yelpazeyi kapsadı. Türkiye, Libya ve Brezilya’dan uzmanların imzasını taşıyan bu beş öne çıkan poster çalışmasını, aşağıda inceleyebilirsiniz.

1. Pilotların Algıladığı Yorgunlukla İlişkili Psikososyal Faktörler: Türkiye’den Ön Bir Anket Çalışması (Psychosocial factors related to pilots’ perceived fatigue: A preliminary survey study from Türkiye)

Ankara Bilkent Şehir Hastanesi’nden Doç. Dr. Zeynep Göker tarafından Türkiye’de yürütülen bu çalışmada, pilot yorgunluğunun altında yatan psikososyal faktörler incelenmiştir. Yaş ortalaması 45,9 olan 55 pilotun yanıtlarının analiz edildiği araştırmada; Yorgunluk Şiddeti Ölçeği (FSS), Maslach Tükenmişlik Envanteri (MBI) ve NASA Görev Yükü İndeksi (TLX) uygulanmıştır. Katılımcıların %32,7’sini Kaptan Pilotlar, %23,6’sını Yardımcı Pilotlar ve %43,6’sını Uçuş Eğitmenleri oluşturmaktadır. Araştırma sonucunda pilotların %45,5’inde belirgin yorgunluk tespit edilirken, pilotların yaklaşık %32,7’si yorgunluğa bağlı mikrouyku (microsleep), %32,7’si küçük hatalar ve %5,5’i kıl payı atlatılan olaylar (near-miss) bildirmiştir. Çalışma, duygusal tükenmenin temel yorgunluğu öngören en kritik etkenlerden biri olduğunu ve zaman baskısının (temporal demand) duygusal tükenme aracılığıyla algılanan yorgunluğu etkilediğini göstererek zaman yönetimi müdahalelerinin proaktif bir emniyet aracı olarak önemini ortaya koymaktadır.

2. Libyalı Uçuş Ekibi Üyelerinde Yorgunluk Risk Faktörleri, Sirkadiyen Ritmin Bozulması ve Bilişsel Performans: Kesitsel Bir Anket Çalışması (Fatigue Risk Factors, Circadian Disruption, and Cognitive Performance Among Libyan Flight Crew Members: A Cross-Sectional Questionnaire-Based Study)

Libya’daki Havacılık ve Denizaltı Tıbbı Merkezi’nden Dr. Nada Khalifa A. Abshu tarafından 92 uçuş ekibi üyesi (64 pilot ve 28 kabin memuru) üzerinde gerçekleştirilen bu araştırmada, yorgunluk ve sirkadiyen ritim bozukluğunun bilişsel performansa etkileri incelenmiştir. Karolinska Uyku Hali Ölçeği ve Samn-Perelli Yorgunluk Ölçeği’nin kullanıldığı çalışmada; yorgunluğun en temel nedenleri olarak düzensiz uçuş programları (%27,2), iş yükü ve stres (%26,1), uyku yoksunluğu (%20,7) ve uzun görev süreleri (%17,4) saptanmıştır. Katılımcıların %12’si görev öncesinde 6 saatten az uyuduğunu, %14,1’i ise görevini emniyetli şekilde yapamayacak kadar yorgun hissettiğini ifade etmiştir. Ekibin %87’si yorgunluğun emniyet riskini artırdığını onaylarken, %96,7’si rutin yorgunluk değerlendirmesini ve %95,7’si yorgunluk yönetimi eğitimlerinin güçlendirilmesini desteklemiştir.

3. Zihinsel Sağlık ve Akran Desteği Programları (Mental Health and Peer Support Programmes)

Brezilya’da Azul Linhas Aéreas ve Instituto Prevent Senior kurumlarından Jose Eliezio Rodrigues De Aguiar ve ekibi tarafından hazırlanan bu poster, zihinsel sağlık sorunları nedeniyle uçuştan ayrılan pilotların emniyetle kokpite dönüşünü sağlayan multidisipliner bir izleme modelini tanıtmaktadır. 24/7 psikososyal destek hattı, İş Sağlığı, Akran Desteği Programı ve Emniyet Departmanı gibi çeşitli erişim noktalarıyla erken başvuru teşvik edilmektedir. Tıbbi gizliliğin temel ilke edinildiği bu yapıda, uçuştan geçici olarak çekilen pilot 7 gün içinde havacılık psikiyatristi tarafından değerlendirilmektedir. Tedavi sonrası uçuşa dönen pilotlar, psikotrop ilaç kullananlarda ilk yıl her 3 ayda bir, ilaç kullanmayanlarda ise 1. ve 3. aylarda yapılandırılmış muayenelerle takip edilerek nüks riski en aza indirilmekte ve operasyonel emniyet korunmaktadır.

4. Kaptan ve Kabin Ekibi İçin Yapılandırılmış Bir Esenlik Programının Tasarımı ve Uygulanması (Design and Implementation of a Structured Well-Being Program for Cockpit & Cabin Crew)

Türk Hava Yolları bünyesinde Zeynep Yeni Erol, Elif Gündüz Kamberler ve Zeynep Osmanoğlu tarafından geliştirilen bu proje, uzun menzilli uçuşlarda yaşanan sirkadiyen ritim bozuklukları ve kronik yorgunlukla mücadele etmek amacıyla rotaya özel bir esenlik (well-being) modeli sunmaktadır. UTC+6 zaman dilimi farkı ve gece kalkışı içeren İstanbul-Dakka (Dhaka) rotasında pilot uygulaması yapılan çalışmada; kronobiyoloji ve beslenme bilimi ilkeleri operasyonel süreçlere dönüştürülmüştür. Uçuş öncesi, uçuş sırası ve uçuş sonrası evrelere ayrılan beslenme, hidrasyon ve uyku protokolleri, uçak içi ikram menüleriyle eşleştirilerek saat bazlı dinamik rehberler ve kontrol listeleri halinde mürettebatın kullanımına sunulmuştur.

5. Kalkış İçin Empati: Destekleyici Bir CRM Aracı Olarak Şiddetsiz İletişim (Empathy for Take-off: Nonviolent Communication as a Supportive CRM Tool)

Sultan II. Abdülhamid Han Eğitim ve Araştırma Hastanesi ve Manisa Celal Bayar Üniversitesi’nden Fadime Sultan Albez tarafından sunulan vaka çalışmasında, Marshall Rosenberg’in Şiddetsiz İletişim (NVC) modelinin CRM içerisinde teknik olmayan bir operasyonel araç olarak kullanımı incelenmiştir. Uçuş öncesi emniyet kemerini bağlamayı reddeden 2,5 yaşındaki (32 aylık) erkek çocuk yolcu nedeniyle yaşanan 13 dakikalık operasyonel gecikme sonrasında; kuralcı ve baskıcı yöntemlerin başarısız olduğu görülmüştür. NVC modelinin dört adımı (gözlem, duygular, ihtiyaçlar ve rica) uygulanarak yürütülen 3-4 dakikalık empatik yaklaşımla çocuk ve annenin duygusal düzenlemesi sağlanmış, çocuk kemerini gönüllü olarak bağlamış ve kriz çözülmüştür. Çalışma, empatinin sadece bir sosyal beceri değil, krizleri tırmandırmadan çözen teknik olmayan bir CRM uçuş emniyeti aracı olduğunu göstermektedir.

Konu ile ilgili daha önce paylaştığım 2 yazıyı sizinle paylaşmak isterim.

• Kabin Ekipleri İçin Şiddetsiz İletişim
• Marshall B. Rosenberg’in “Şiddetsiz İletişim” Yaklaşımı ve Duygusal Zekâ

Sonuç

ICAM 2026 Kongresi’nde sergilenen bu beş poster çalışması, havacılık emniyetinin yalnızca mekanik ve teknik sistemlerle değil, insan faktörünün fiziksel, zihinsel ve duygusal boyutlarıyla bir bütün olarak desteklenmesiyle mümkün olduğunu açıkça ortaya koymaktadır. Pilot yorgunluğuna yol açan zaman baskısını proaktif zaman yönetimiyle azaltmak, sirkadiyen ritimleri rotaya özel esenlik rehberleriyle desteklemek, zihinsel sağlık süreçlerini gizlilik esasına dayalı akran desteğiyle yönetmek ve kokpit ile kabinde empatik iletişimi bir CRM yetkinliği olarak benimsemek uçuş emniyet marjımızı daha da yükseltecektir. Havacılıkta en güçlü emniyet zincirinin, sağlığı ve esenliği bütünsel olarak desteklenen uçuş mürettebatı olduğunu unutmamalıyız.

Kaynakça

• Abshu, N. K. A. (2026, 1-3 Ekim). Fatigue Risk Factors, Circadian Disruption, and Cognitive Performance Among Libyan Flight Crew Members: A Cross-Sectional Questionnaire-Based Study [Poster sunumu]. 3rd International Congress of Aerospace Medicine (ICAM 2026), İstanbul, Türkiye.
• Aguiar, J. E. R., Cunha, A. C. C. H. C., Dourado, H. R. C., Galdino, R. I. T., Santos, T. A. S., & Melhado, V. E. R. (2026, 1-3 Ekim). Mental Health and Peer Support Programmes [Poster sunumu]. 3rd International Congress of Aerospace Medicine (ICAM 2026), İstanbul, Türkiye.
• Albez, F. S. (2026, 1-3 Ekim). Empathy for Take-off: Nonviolent Communication as a Supportive CRM Tool [Poster sunumu]. 3rd International Congress of Aerospace Medicine (ICAM 2026), İstanbul, Türkiye.
• Göker, Z. (2026, 1-3 Ekim). Psychosocial factors related to pilots’ perceived fatigue: A preliminary survey study from Türkiye [Poster sunumu]. 3rd International Congress of Aerospace Medicine (ICAM 2026), İstanbul, Türkiye.
• Yeni Erol, Z., Gündüz Kamberler, E., & Osmanoğlu, Z. (2026, 1-3 Ekim). Design and Implementation of a Structured Well-Being Program for Cockpit & Cabin Crew [Poster sunumu]. 3rd International Congress of Aerospace Medicine (ICAM 2026), İstanbul, Türkiye.